BELEDİYELER TARAFINDAN ALINAN NUMARATAJ ÜCRETİNİN VERGİ BENZERİ MALİ YÜKÜMLÜLÜK KAPSAMINDA ANALİZİ
GİRİŞ
Halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileri belediye olarak tanımlanmaktadır. İdarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu hizmet ve görevleri merkezi idare ile mahalli idareler arasında paylaştırılmıştır. Yerel yönetimlerin de kendilerine verilen görevleri yerine getirebilmeleri için gelire ihtiyaçları vardır. Belediye gelirleri arasında yer alan numarataj ücretinin hukuki nitelendirmesi yapılmaya çalışılarak vergi benzeri mali yükümlülükler arasında yer alıp almadığı sorununu ele alınmaya çalışılmıştır.
1.VERGİ BENZERİ MALİ YÜKÜMLÜLÜK KAVRAMI
Anayasa ya da herhangi bir kanunda vergi benzeri mali yüküme ilişkin bir tanım yapılmamış olmakla birlikte Anayasa’nın 73’üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında “Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler” ibaresi yer almaktadır.
Anayasa mahkemesi kararlarına göre bir ödemenin vergi benzeri mali yüküm olarak nitelendirilebilmesi için bu yükümün kamu hizmetinin finansmanında kullanılması gerekmektedir. Vergi benzeri mali yükümlülükler kendilerine kanunla verilen kamu görevlerinin yerine getirilmesi için kamu kurumları tarafından tahsil edilebilir. Bir ödemenin mali yüküm olarak sayılabilmesi için ayrıca zorunluluk unsurunu da taşıması gerekmektedir. Mali yükümün yasa ile konulması gerekir ve belirli bir hizmetten doğrudan yararlanma karşılığı da değildir.
Kamu gelirleri gelirin tahsil edildiği tarafın işleme taraf olma iradesi bakımından cebri veyahut cebri olmayabilir. Cebren tahsil yoluna gidilebilecek gelirler bakımından vergi, resim, harç, harcamalara katılma payı, vergi benzeri mali yükümlülükler, para cezaları sayılabilir. Cebri olmayan gelirler ise karşı tarafın işleme taraf olma iradesiyle elde edilen gelirlerdir.
2464 Sayılı Kanun Madde 97’ye göre Belediyeler bu Kanunda harç veya katılma payı konusu yapılmayan ve ilgililerin isteğine bağlı olarak ifa edecekleri her türlü hizmet için belediye meclislerince düzenlenecek tarifelere göre ücret almaya yetkili oldukları belirtilmiştir.
5393 sayılı Belediye Kanunu madde 18’e göre de kanunlarda vergi, resim, harç ve katılma payı konusu yapılmayan ve ilgililerin isteğine bağlı hizmetler için uygulanacak ücret tarifesini belirlenmesi belediye meclisinin görev ve yetkileri arasında sayılmıştır. Bu kapsamdaki ücretlerin ise kanunla belirlenmesinin zorunlu olmadığı ve vergi benzeri mali yükümlülük kapsamına girmediği belirtilmektedir.
2. BELEDİYE GELİRLERİ
Anayasa 127’ye göre mahalli idareler mahalli idarelerin kuruluş, görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine göre kanunla düzenlenir. Belediyelerin kuruluşunu, organlarını, yönetimini, görev, yetki ve sorumlulukları ile çalışma usul ve esaslarını düzenlemek için 5393 sayılı belediye kanunu kabul edilmiştir. Bu kanuna göre Belediye, Belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idarî ve malî özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir.
Belediye Kanunu’nun Belediyenin gelirleri başlıklı 59. Maddesine göre belediyenin gelirleri şunlardır:
a) Kanunlarla gösterilen belediye vergi, resim, harç ve katılma payları.
b) Genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan pay.
c) Genel ve özel bütçeli idarelerden yapılacak ödemeler.
d) Taşınır ve taşınmaz malların kira, satış ve başka suretle değerlendirilmesinden elde edilecek gelirler.
e) Belediye meclisi tarafından belirlenecek tarifelere göre tahsil edilecek hizmet karşılığı ücretler.
f) Faiz ve ceza gelirleri.
g) Bağışlar.
h) Her türlü girişim, iştirak ve faaliyetler karşılığı sağlanacak gelirler.
i) Diğer gelirler. Büyükşehir belediyelerinde büyükşehir sınırları ve mücavir alanları içinde belediyelerince tahsil edilen emlak vergisi tutarının tamamı ilgili ilçe ve ilk kademe belediyeleri tarafından alınır. Bunlardan büyükşehir belediyesine veya özel idareye ayrıca pay kesilmez.
Belediye gelirleri arasında vergi benzeri mali yükümlülüklere yer verilmediği görülmektedir. Aynı zamanda 2464 sayılı kanunda ücret adı altında belediyelerin gelir elde etmeleri sağlanmıştır.
2464 Sayılı Kanun Madde 97’ye göre Belediyeler bu Kanunda harç veya katılma payı konusu yapılmayan ve ilgililerin isteğine bağlı olarak ifa edecekleri her türlü hizmet için belediye meclislerince düzenlenecek tarifelere göre ücret almaya yetkilidir. Belediye’ye tekel olarak verilmiş işler kendi özel hükümlerine tabidir.
3. NUMARATAJ ÜCRETİ VE VERGİ BENZERİ MALİ YÜKÜM OLARAK KARŞILAŞTIRILMASI
Numarataj belgesi ile belediye mücavir alan sınırları içerisinde bulunan meydan, bulvar, cadde, yol, sokaklar ile bunlara cephesi bulunan yapılara adres tespiti yapılması ve herhangi bir toprak parçası veya binanın coğrafi konumunu işlev açısından tanımlanmasını sağlanmaktadır.
25/4/2006 tarihli ve 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununun 69 uncu maddesine dayanılarak hazırlan 31 Temmuz 2006 tarihli Adres Ve Numaralamaya İlişkin Yönetmelik uyarınca il, ilçe, bucak, köy, mezra, belediye adı; mahalle adı ve sabit tanıtım numarası, meydan, bulvar, cadde, sokak ve küme evlerin adı ve sabit tanıtım numarası ile site, blok, mevki adı, dış kapı numarası, iç kapı numarası, posta kodu bileşenlerinden oluşacağını ve yetkili idarenin numaralama çalışmalarını adres standardına göre yapmak ve adresleri Ulusal Adres Veri Tabanına, standarda uygun şekilde işlenmekle yükümlü olduğu belirtilmiştir. Ayrıca il, ilçe adı, dış kapı numarası ve posta kodunun her adreste bulunmasının, il ve ilçe merkezlerinde; mahalle adı ile meydan, bulvar, cadde, sokak ve küme evlerin adlarından sadece birinin ve sabit tanıtım numarasının, il ve ilçe merkezi dışındaki belediyelerde; bucak, köy, mahalle adı ile meydan, bulvar, cadde, sokak ve küme evlerin adlarından sadece biri ve sabit tanıtım numarasının, köylerde; bucak, köy, varsa mevki adı ve köye bağlı mezra adının, birden fazla bağımsız bölüm içeren binalarda iç kapı numarasının, varsa site ve blok adının bulunmasının zorunlu olduğu belirtilmiştir.
Yönetmeliğe göre numara verilmesi gereken yapıların; her çeşit resmi binalarla ev, apartman, işyeri, cami, otel, fabrika, depo ve benzeri bütün binalar olduğu belirtilmiştir. Bir binaya numara verilmesi için ikamete mahsus olup olmadığına, kullanım şekline, yapı belgelerinin bulunup bulunmadığına bakılmaz. Bina niteliğinde olmayan fakat içinde devamlı olarak ikamet edilen yerlere de geçici numara verilir. Sanayi sitelerindeki dükkan, mağaza, atölye, imalathane, fabrika, ve bunun gibi her bir binaya, site içindeki sokak esasına göre numara verilir.
Numarataj belgesi almak için Numarataj Şube Müdürlüğü evrak servisinden temin edilebilecek matbu dilekçe ile numarataj servisine başvurulur. Bu dilekçede binanın bulunduğu il, ilçe, mahalle belirtilir. Varsa ada, parsel ve sokak ismi de belirtilir. Bağımsız bölümlerin mesken mi, işyeri mi olduğu yazılır. Eğer mesken veya işyeri daha önce numarataj harcı ödemedi ise bir defaya mahsus harç alınır. Numarataj harcı bedeli ilgili belediye Mali Hizmetler Dairesi Başkanlığı veznesine yatırılır. Numarataj belgesi almak için istenen belgeler arasında; numarataj için başvuranın kimlik fotokopisi, numarataj alınacak yapıya ait tapu fotokopisi veya iskan belgesi, yapı ruhsatı, şirket ise; şirket kaşesi veya imza sirküsü ve yetki belgesi, yeni projeler için ise belediye onaylı mimari proje istenmektedir.
Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından 5216 sayılı kanunun 7. ve 23. Maddesi ile 2464. Sayılı Kanunun 97. Maddesi Uyarınca Numarataj Tarifeleri belirlenmiştir. Buna göre tek konutlar için 385,00 TL, çok katlı konutlar için 605,00 TL, işyerleri için 495,00 TL, bahçe için 275,00 TL, yol keşif bedeli olarak 198,00 TL, diğer yapılar için ise 605,00 TL ücret alınacağı belirlenmiştir.
5216 sayılı kanunun 7. Maddesinin g bendine göre Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları arasında; Büyükşehir belediyesinin yetki alanındaki mahalleleri ilçe merkezine bağlayan yollar, meydan, bulvar, cadde ve ana yolları yapmak, yaptırmak, bakım ve onarımı ile bu yolların temizliği ve karla mücadele çalışmalarını yürütmek; kentsel tasarım projelerine uygun olarak bu yerlere cephesi bulunan yapılara ilişkin yükümlülükler koymak; ilân ve reklam asılacak yerleri ve bunların şekil ve ebadını belirlemek; meydan, bulvar, cadde, yol ve sokak ad ve numaraları ile bunlar üzerindeki binalara numara verilmesi işlerini gerçekleştirmek sayılmıştır. Dolayısıyla ilgili kanun hükümlerinden bina numarataj işlemlerinin yapılmasının Büyükşehir belediyelerine verilen bir görev olduğu ve aynı maddeye göre belediye meclis kararı ile ilçe belediyelerine devredilebileceği açıkça belirtilmiştir.
Adana Büyükşehir Belediyesi’nin 24.11.2020 tarihli 2021 mali yılı ücret tarifesinde numarataj ücretinin taşınmaz farkı yapılmaksızın 121,00 TL olarak belirtilmiştir.
Karabağlar belediyesi tarafından 2021 yılı ücret tarifesine göre numarataj ücretinin 2464 s.k 97. Maddesine göre alınan bir ücret olduğu belirtilmiştir. Belediye meclisi tarafından kabul edilen tarifeye göre Numarataj belge ve krokisi her bağımsız bölüm için 100,00 TL ücretin belirlendiği görülmektedir.
Vergi benzeri malim yükümlülüklerin kanunla düzenlenmesi zorunlu olup idari bir organa vergi benzeri mali yüküm belirleme yetkisi mümkün değildir. Kanunda açıkça numarataj belgesi ücreti açıkça sayılmamıştır. Ücret gelirleri ise kanunilik ilkesine tabi olmadıkları için kanunla düzenleme zorunluluğuna tabi değillerdir.
Ücret gelirlerinin kişilerin isteğine göre alınan bir hizmete ilişkin olmasına karşın vergi benzeri mali yükümlülükler bakımından bu istek aranmaz. Ancak ücret adı altında alınan bedelin başka bir kurumdan sağlanamaması söz konusu bedelin vergi benzeri mali yükümlülük ile ücretten ayıran en önemli ölçüttür. Bir hizmetin zorunlu olarak sadece bir kurumdan temin ediliyor olması sonucu alınan bedelin ücret olarak nitelendirmek mümkün değildir. Örneğin patent enstitüsü tarafından alınan tescil ücretlerinin sadece patent enstitüsünde yapılması sebebiyle vergi benzeri mali yüküm olarak nitelendirmek mümkündür. Dolayısıyla numarataj işleminin de numarataj işlemlerinin sadece ilgili ilçe veya il belediyesi tarafından yapılması sebebiyle de oluşan zorunluluk dolayısıyla vergi benzeri mali yüküm olduğunu söylemek mümkündür.
4. NUMARATAJ ÜCRETİNİN KENTSEL DÖNÜŞÜM KAPSAMINDA ANALİZİ
6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’un 7’nci maddesine göre; Kanun uyarınca yapılacak diğer işlemler noter harcı, tapu harcı, belediyelerce alınan ücret ve harçlardan, veraset ve intikal vergisi, döner sermaye ücreti ve diğer ücretlerden, bu işlemler nedeniyle düzenlenecek kâğıtlar, resmî dairelerin mal ve hizmet alımlarına ilişkin ödemeler sebebiyle düzenlenen kâğıtlar da dahil olmak üzere damga vergisinden, bu Kanun kapsamındaki yapıların maliklerine ve malik olmasalar bile bu yapılarda kiracı veya sınırlı ayni hak sahibi olarak en az bir yıldır ikamet ettiği veya bunlarda işyeri bulunduğu tespit edilenlere bu amaçlarla kullandırılan krediler dolayısıyla lehe alınacak paralar, banka ve sigorta muameleleri vergisinden istisnadır. Bu Kanun kapsamındaki iş, işlem ve uygulamalar, Bakanlık, TOKİ, İller Bankası Anonim Şirketi ve İdarenin, sermayesinin yarısından fazlasına sahip oldukları şirketleri tarafından yürütülüyor ise, bu şirketlerce yapılan iş, işlem ve uygulamalarda da bu fıkrada belirtilen vergi, harç ve ücret muafiyetleri uygulanır.
Dolayısıyla kanun lafzından da anlaşılacağı üzere 6306 sayılı kanun kapsamına giren taşınmazlardan belediyelerce alınan numarataj ücretlerinin muafiyet kapsamına gireceği söylenebilmektedir.
KAYNAKÇA
- ÖZTÜRK İlhami, Vergi benzeri mali yükümlülükler, s.75, Yetkin Yayıncılık Ankara 2016
s.145
4- http://www.karabaglar.bel.tr/files/plan-ve-proje-mudurluu-tarife-cetvelipdf_25-01-2021_14-42-02.pdf
Avukat Yasin BAYKAL
